18. YY ORTALARINDA KEBAN MADENİ İÇİN AŞİRETLER ARASINDA KAVGALAR

(ÖLÜ VEYA DİRİ ELE GEÇİRİLMESİ)

Yazı:

8 Zî-l-hicce 1140 (Temmuz 1728) yılı, Padişah 3. Ahmet dönemi, Sadrâzam: Nevşehirli İbrahim Paşa, İran’da da Yönetimde Nadir Şâh vardır. Avusturya ve Venedikliler’le yapılan Pasarofça Antlaşmasından (21 Haziran 1718) sonra İran savaşı bir tarafa bırakılır. Ggenellikle ülkede barış ve rahatlatıcı bir dönem vardır. Padişah ve yakınları bu dönemi zevk ve eğlence haline getirdi, sonradan tarihçiler buna “LÂLE DEVRİ” dediler. Dönemin şairi Nedirin sevgilisine: “Biraz bağa gel, bülbül dinle, gül seyret, açıl cânâ, ki, Sen henüz açılmamış bir gonçe-i... diye seslenir, bu eğlencelere, coşku üstüne coşku katarken ülkemizde İstanbul’dan uzak Anadolu ve Rumeli insanları yaşam savaşı veriyordu. Gerçi o yıllar yararlı işler de yapılırdı: 1727’de İbrahim Müteferrika tarafından ilk defaMATBAAaçıldı.

O yıllar, (1727-1736) Osmanlı - İran savaşı oldu, 1728’den sonra Türk kuvvetleri 3 Ağustos 1729’da Tebriz’le Sufiyan arasındaki Süheylân’da İranlılara yenildi.

Kimden:

Padişah 3. Ahmet’ten

Kime:

Eğin (Kemaliye) Kadısı’na HÜKÜM,

Konu:

Eğin (Kemaliye) ilçesi dağlık bölgede bulunduğundan diğer ilçelere bakarak geliri az, ahalisi geçim sıkıntısı çektiği, bu ilçeden sürekli ulaklar hele ma’denciler Keban’a gidip gelirken Eğin’e mutlaka uğramaktadır, bu nedenle buraya bir MENZİL oluşturup işletilmesi çok yerinde olacağı gibi ahalisine de geçim sağlayacağı...

I. BELGENİN ÇEVİRİSİ

Eğin (Kemaliye) Kadısı’na HÜKÜMKİ,

Kaza-i mezbûre (yukarıda adı geçen) Kadısı Mevlâna Hüseyin zîde faluhu (erdemi artsın) dîvân-ı hümâyûnıma arz gönderüb kazâ-i mezbûr ahalileri meclis-i şer’a (mahkemeye) varub “Kazamız sengistan (dağlık) mahalde oldığından maadâ sair kazâ misillü (gibi) karyesi (köyü) olmayub iki üç seneden berû şark sefiri (İran savaşı) vuku’undan gayri kazamızda zuhur iden Keban ma’deni takrîbiyle (nedeniyle) lâ-yenkati’ (ardı kesilmeksizin) ulaklar (Devlet tarafından biryerde bir yere yollanan hızlı haberciler) mürûr u ubûr (gelip geçip) idüb ziyade usret (zahmet) çekilmemekle kasabamıza taraf-ı mîriden (silik) olub istid’ây-ı inâyet (iyilik isteme) eylediklerini arz ve i’lâm eyledü ki, hazîne-i âmire mümtâz (diğerlerinden farklı) olan mevkufâtta (her hangi harcama ve ödenekten artarak devlet hazinesine geçen para) defterlerine (silik) kasaba-i mezbûrede taraf-i mirîden muayyen menzil (or ve kervanın konakladığı yer) olmayub kadîm (silik) hâlâ muayyen menzil olmayan kazâlara umûr-ı mühimme ile (önemli işler) giden vâki’ oldukları te’hîr ü mekslerine (gecikme, oyalanma) bâıs olmamak içün in’âm-ı menzi (menzil meydana getirme) fermanları olduğı halde dahi yine ferman üzer saat başına onar sağ akçe (ayarı ve ağırlığı doğru, hilesiz) acretleri verilmek menzil bargirleri (at) tedarik idüb virmeleri içün emr-i şerîf virilü gelmekle umûr-ı mühimme (önemli işler) ile gelür gider ulaklara ücreti ile bargir virilüb bundan maâdâ kendü umurları içün gelüb gidenlere min-ba’d (bundan sonra) bargir virilmemek üzere emr-i şerif virildü ki, mestûr-ı mukayyed (yazılmış) bulunmağın imdi derkenarı mûcibce HÜKÜM deyû fermân-ı âlî tarafımızdan meşrûtiyle emr-i şerif yazılmağa tezkere virildi.

Fî 8 Zî-l-hicce 1140 (Temmuz 1728) yılı

(MÜHÜR - es-Seyyid Mehmed) yazılmışdır

Belge:

BOA – A.E. Dahiliye No 3120

2. BELGENİN ÇEVİRİSİ:

Yazı:

5 Rebiyü-l-evvel 1176 (Eylül 1762) yılı, Padişah 3. Mustafa dönemi, Sadrâzama KocaRagıp Paşa’dır. 3. Mustafa’nın saltanatının ilk beş yılı bilgin ve şair bir kişi olan KocaRagıp Paşa’nın sadrâzamlığı sayesinde barış ve sükün içinde geçti, O’nun ölümünden sonra Ruslar’la yapılan savaçların çoğu kaybedildi.

Kimden:

Keban Ma’den Emîni Hacı Hasan Ağa’nın Raporu

Kime:

Dîvân-ı Hümâyûn’a

Konu:

Keban Ma’deni yöresinde bulunan HERDİ Aşireti (Diyarbakır ve Musul illerinde yaşarlar) eşkiyasından el-Hâc Mehmed ma’dende çalışanlara ve yöre halisine soygunculuk yaparak zarar verdiği, bunun iyilikle yola getirip kötülük yapmasına engel olunması buyurulmaktadır.

2. BELGENİN ÇEVİRİSİ

Keban Madeni Emini Hâcı Hasan Ağa: ma’den işletmesine ve madende çalışanlara soygunculuk yapıp zarar veren Herdi Aşireti (Diyarbekir resinde yaşayan) eşkiyasından El-Hâc Mehmed’in iyilikle yola getirilip kötülük ve yağmacılığına engel olunması için İrade-i Seniyye (Padişah emri) olduğu, bu hususta her yöntemin uygulandığı halde yukarıda adı geçen eşkiyanın bir türlü yola gelmediği gibi işi azıtarak çevreye zarar verdiği, kendi aşiretinden HacıHamzayı öldürüp haksız yere suçsuz insanı öldürerek mallarını yağma ettiği, bu eşkiyanın iyilikle yola gelmiyeceği, bunun ölü veya diri ele geçirilmesi için bölgede âsayişin sağlanması için Sivas valisine, Malatya mütesellimi (kaymakam Arabkir Voyvodasına, İrade-yi Seniyye (Padişah emri) verilmesi istemektedir. Bunun üzerine Dîvân-ı Mümâyûn’dan:

EMİN MUMAİLEYHİN TAHRİRİ ÜZERE ŞAKİY-İ MEZBURUN Bİ-BEYİ HALHAS VE MEYYİTEN AHZI İÇÜN MÜŞHÂR MÛMÂİLEYHİME HİTÂBEN EMR-İ ŞERİF TAHRİRİ IMAZIBUYURULDI. Buyurularak eşkiyanın ölü veya diri yakalanması yukarıda adı geçen ilgililere yazıyla bildirilmektedir.