DERSİM AŞİRETLERİ HAKKINDA

ŞİKÂYETLER

Yazı:

Evahir-i (1-10) Zi-l-hicce 1144 (Mayıs 1732) yıl Padişah 1. Mahmut dönemi, Sadrâzam: Hekimoğlu Ali Paşa’dır. Ali Paşa bir yıl önce(15 Eylül) İran Şâhı 1. Tahmasb’ı Kuzican’da mağdur ederek Hemedan, Tebriz ve Ürmiye’yi ele geçirdi. O yıl (16 Ocak) İranlılar ile Aras nehri kuzeyindeki toprakların Türklere bırakıdığına ilişkin barış antlaşması imzalandı.

Kimden:

Padişah’tan - HATT-IHÜMÂYÛN

Kime:

Harah Aşireti İhtiyarları’na HÜKÜM

Konu:

KEBANMADEN bölgesi voyvodası el-Hâc Osman Ağa padişaha sunduğu dilekçede bu yöredeki ŞEYH HASANLI ve DERSİM aşiretlerinin yöredeki ahaliye rahat vermedikleri, onların malına, canına musallat oldukları, bunların zarar ve ziyanlarının önüne geçilmesi istenmektedir. Bu yazıya ilişkin verilen ferman gereğince bölgenin asayişinin sağlanmasıyle el-Hâc Osman Ağa’nın oğlu Mustafa’nın görevlendirildiği, ona yardım edilmesi buyurulmaktadır.

BELGENİN MEÂLİ

HATT-IHÜMÂYÛN: SÂHH BUYURULDU

Harah Aşireti İhtiyarları’na HÜKÜMKİ,

Çarsancak (Akpazar) kazâsı sükkânından (oturanlar) KARAÇORLUELHÂCOSMAN südde-i saadetime (saraya) arz-ıhâl idüb kazâ-i mezbhurda vâki ŞEYH HASANLI ve DERSİMLİ (Dersimli) EŞKİYALARI öteden beri o havalinin ahali ve reâyâ ve sükkân (oturanlar) ve berâyasına (halk) musallat olub fukara ve zuâfânın (yoksullar) emval (malları) ve erzakların nehb garet (yağma, çapul) ve ehl-i ıyâllerin (çoluk çocuk) sirkat (çalmak) ve esîr itmek âdet-i müstemirreleri (sürekli yaptıkları) olmağla leyh ünehâr (gece gündüz) sevâkin (oturanlar ve ahalinin eşkıyây-ı mezbûrenin nizâmlarîyçün emr-i şerîfim sudûriyle (ferman verilme) temsiyetine (yoluna koyma) mübâşret oluncaya dek ol havâlinin ahali ve fükarâsını ve kendisinin ehl ve ıyalini tâife-i mezbûrenin (sözü edilen güruh) şerr ü mazarrat ve keyd ü mefsedetlerinden (zarar, ziyan hile ve kötülük) haf ve hırâset (koruma) içün mûmâ - ileyhin (el-Hâc Osman’ın) oğlu Mustafa ta’yîn ve sizler dahi ma’iyyetine me’mûr kılınmanız içün emr-i şerîfim sudûrı bâbında istid’ây-ı inâyet itmekle vech-i meşrûh (gereği) üzere oğlu merkum Mustafa bu husûsa ta’yîn ve sizler dahi def’-i mazarrat eşkiya (eşkiyanın zararlarını önlemek) hıfz ve hırâset-i sükkân (oraların korunması) ve reâyâ ve berâya ve ehl-i ve ıyâlinin vikayet (sahip çıkma) ve muhâfazasında vâki olan hidemâtda re’yin üzere amel ve hareket eylemeniz şartıyla maiyyetine me’mûr kılınmışsınızdır imdî iş bu emr-i şerîfim (boş bırakılmış) ile vusûlinde Siz ki, AŞİRET-İmezbu ihtiyarları mûmâ- İleyhimsiz zikr olunan eşkıyânın nizâmlaîyçün (yola getirme) sâdır olacak emr-i şerîfimle tanzîm-ı ahvâllerine mübaşeret (ile girişme) oluncaya dek ol havâlinin ahali ve reâya ve sükkân ve berâyası ve mûmâ-ileyh el-Hâc Osman’ın ehl ve ıyalini hıfz ve hırâset ile tâfe-i merkûme (Şeyh Hasanlı ve Dersimliler)nin melhûz (muhtemel) olan şer ve mazarratlarını ibâdüllah (Tanrının kulları) üzerinden def’ü memûr olan mezbûr Mustafa’nın Fermânım oldığı vechile maiyyetinde meva bulunub vâki’ olan hıdamâtda re’yin üzere amel ve hareket ve ıbâdullah şerü mazarrat ve keyd ü gezend-i (zarar ziyan, hile ve kötülük) eşkiyâda hıfz ve hırâsete ziyada ihtimâma ve dikkat ve bezl-i vüs ve kudret (güç takat) idüb lâkin bu takrîb ile fukarâ ve zuâfâ ve ahali ve reâyâ zerre kadar teâddî ve tecâvüz (düşmanlık saldırı) ve rencîde ve remîdeden (incitme ve korkutma) ziyade hazer ve mücânebet (sakınıp çekinme) eylemeniz babında Fermân-ı âlî-şanım sâdır olmuşdır BUYURULDU.

Fî Evêil-i (-10)Zi-l-hicce 1144 (Mayıs 1732)

SÂHH BUYURULDU

Bir sureti: Mumâ-ileyh KARAÇORLUEL-HÂCOSMAN’ın oğlu MUSTAFA’nın vechmeşrûh (gereği gibi) üzere bu husûsa me’mûriyyeti içün.

Belge:

BOA – Cevdet Zabtiye No 1697

2. BELGE

Yazı:

19 Şa’ban 1148 (Aralık 1735) yılı, Padişah 1. Mahmut dönemi, Sadrâzam: İsmail Paşa, İran’da Nadir Şâh’tır.

O yıllar, Osmanlı- İran, Rusya ve Avusturyalılar’la savaş süre gitmektedir. 1. Mahmut döneminde Avrupa tarzında ordu yetiştirilimi başladı, Fransız dönmesi olan Ahmet Paşa (Kont dö Boneval) humracı ocağının ıslahına memur edildi, humbaracı erlerine düzenle gitim, harb oyunları yaptırdığı gibi topçu subaylarına matematik dersi vermiştir. Bu ileride kurulacak mühendishanelere temel oluşturdu.

Kimden:

Keban Ma’den Emini Osman’dan

Kime:

Divân-ı Hümâyûn’a

Konu:

Çarsancak (Akpazar) Voyvodası el-Hâc Osman Ağa ve oğulları KEBAN ma’denlerini işletenlere zorluk çıkardıkları şikâyeti üzere bunların Arberut’a sürgün edilmesi emir edilmişken Keban’da vekil Abdullah Efendi’nin girişimiyle maden fırınlarında yakılacak kömür ve odun tedarik etmeleri üzerine af edildikleri bildirilmektedir.

BELGENİN ÇEVİRİSİ

Keban madeni fırınlarında yakılmak için Çarsancak (Akpazar yöresindeki dağlardan odun kesilmesine o bölge voyvodası (iltizama verilen yerin vergilerini toplamakla görevli kişi) el-Hâc Osman ve oğulları tarafından engellendiği, bu nedenle sözü edilen madenler birkaç yıldır iletilmediği bu yüzden ma’denler muattal  (kullanılmaz  hale  geldiği)  devletin  zarar ettiği,  bunun  için  ma’den  işlerini  yönetenler  bu  olayı  saraya şikâyet  ettikeri,  Divân-ı  Hümâyûn  tarafından  verilen  yüce emir (Ferman) gereğince el-Hâc Osmanile çoluk çocuğu hemen o yöreyi terk edip Herberut yerleşmesi buyurulmaktadır. 19 Şa’ban 1148 sene Der-i Devlet-i Mekîne Arz-ı Dâ-î Kemîne budır ki, (Hiç bir değeri olmayan ben kulunuzun dileğidir ki,)

Sâbıka Çarsancak (Akpazar) Voyvodası KARAÇORLUOSMANAĞA ve OĞULLARI KEBAN MA’DENİ’nin cümle-i lâzimesi olan kömür tedarikinde ihmâl ve tekâsüli (ilgisizlik) sebebiyle bundan akdem kendü evlâd-i itbâ’ı ile Harberda ikamet içün Fermân olınub lâkin mûmâ-ileyh OSMANAĞA ve OĞULLARI yine hanelerinde ikamet ve KEBAN MA’DENİ’ne kömür tedarikinde hâb ve rahatı (uyku uyumayan) terkde ve rızây-ı hazreât-ı evliyây,ı naimî-i tahsîl-i (işbaşında olanları hoşnut etmek için) birle bezl-i makdûr (elden geldiği kadar) itmek üzere KEBAN’da vekilimiz ABDULLAH EFENDİ kulları dahi istiây-ı inâyet (iyilik isteyen) ricâ ider fi-l-hakika (gerçekten) merkum Osman Ağa ve oğulları hanelerinde oldukça dahi ziyade kömür tedarikinde sa’y ve takayyüdleri (gayretle cabalama) taraf-ı mîriye hayırlu olmağla merâhim-i aliyyelerinden mercûdır ki (siz merhametle Padişahtan dileriz mukaddem (önceleri) sâdır olan Fermân-ı âlî-şânın mahalli terkin (yeri değiştirilsin) ve kemâ fi-l-evvel (eskisi gibi) hânelerinde sâkin olub leü nehhar (gecegündüz)terk-i hâb ve rahat ile (uyku ve dinlence demeden KEBAN MA’DENİ’ne kömür tedarikinde ve nakli içün bezl-i iktidâr (güç yettiği kadar gayret gösterme) itmek şartiyle sebilleri tahliye (af edilmek içün Fermân-ı celîlü-ş-şân ihsân buyurulmak bâbında emr ü Fermân dergâh adâlet ünvânındır. SÂHH MÛCİBİNCE ŞURÛT–I MEZKÛREÜZEREESEBİLLERİLİYE OLINMAK İÇÜN HÜKÜM BENDE-İ BUYURULDU

19. Ş. 1148 Keban Ma’den Emini Osman (İMZA)

Belge:

BOA – Cevdet Zabtiye, No 2739

NOT:

       (X) DERSİM - Osmanlı İmparatorluğu DERSİM’i anlayamamış, ona lâyık olduğu önemi vermemiş ve bu yüzden medeniyet âlemine kapıları daima kapalı kalmıştır. Dolayısıyle de devlet otoritesi bu kapılardan içeriye girememiştir. Cahil halk derebeylerinin hakimiyeti altında fena yollara sürüklenmiştir. Yüzyıllarca bu şekilde yönetilen DERSİM devlet nüfuzunu biraz hisedince cebhe almıştır. Feridun Fazıl Tülbentçi “Vatan gazetesi Tunceli İlavesi, 18.2.1953, s. 11

       DERSİMLİ’ler kendilerini Ahmet Yesevî (1103-1166)nin torunları Horosandan geldiklerini söylerler. Yesevî’nin oğullarından Şeyh Hasan ve Şeyh Ali ailelerini alarak buraya gelmişlerdir.

       DERSİM’İN ÜNLÜ KİŞİLERİ: Diyab Ağa (Yıldırım) (1852-1932) Dersim Dersim 1. TBMM milletvekilidir. Kendisi Ferhat Uşağı Aşireti reîsi.

       Hasan Hayri Bey (1880-1925) TBMM Dersim mebusu Hozat Abbasoğlu Aşiret-i reîsi, süvari binbaşısı. Hozat Şeyh Hasanlı Aşireti reislerinden 1925’te Kürt isyanında idam edildi.

       Mustafa Zeki Saltuk (1881-1969) TBMM mebusu süvari yüzbaşısı Dersim Sarı Sultan evlâtlarından.

       Ramiz Tan (1884-1928) ilk TBMM Dersim milletvekili Kara Halli Aşireti reîsi. Dersim’de Türk boylarından: Yıva, Ağaçeri, Çavundur, Döğer Çepni, Eymirler vardır. “Milliyet gazetesi Türkiye İller Ansiklopedisi.”