RAFİZİ MEZHEBİNDEN OLAN DERSİM ŞEYH HASAN AŞİRETİ’NİN İDAM EDİLMESİ

Yazı:

Evasıt-ı (10-20) Rebiyü-l -ahîr sene 1146 (Eylül 1733), Padişah 1. Mahmut dönemi, Sadrâzam: Hekimoğlu Ali Paşa İran’da Yönetimde Nasreddin Şah’tır.

O yıl, Venedikliler’le Pasarofça Barışı’nın bazı maddeleri yenilendi, Bağdad’ı kuşatan Nadir Şah’ı Topal Osman Paşa kesin yenilgiye uğratarak şehri kurtardı.

Padişah 1. Mahmut, sürekli Güney Kafkasya ve Azerbaycan’ın alınıp buraların yerleşik Türk yönetiminde kalmasını istiyordu.

Kimden:

Padişah’tan

Kime:

Diyarbekir Valisi’ne HÜKÜM

Konu:

Elazığ-Çarsancak (Akpazar) yöresi Dersim veŞeyh Hasanlı taifesi inanç bakımından İran’daki Şîa mehebindekilere benzedikleri, kendi inancında olmayan yöredek ahaliye saldırarak ellerinde olan nesi varsa yağma ettikleri bazı kişileri de öldürdüklerinden, şeyhülislâm bunların idam edilmelerine ilişkin fetva verdiği bunların hakkında gelmesi için Diyarbekir ilinde olan yöneticilere emir verilmek.

BELGENİNMEÂLİ

HATT-IHÜMÂYÛN SÂHH BUYURULDU

DİYARBEKİR VALİSİ’NE HÜKÜM Kİ,

Çarsancak ve Kıği taraflarında sâkin (oturan) eşkiyay-ı bed-nihâddan (aslı bozuk) Dersimlü ve Şeyhhasanlu râfızîyü-l-mezheb (Haz. Ebu Bekir ve Ömer’in halifeliğini kabul etmiyenler) olduklarından ifk-i (iftira) Sıddıka Bint-i Sıddık (Hz. Aişe’ye) iftira etmek) ve sebb-i şeyhayn (Haz. Ebu Bekir ve Ömer’in halifeliğin kabul etmeyen) ve ba’z-ı eshâb-ı güzîn (Haz. Muhammed’in yakınlarına sövdükleri) idüb ve bunın emsâli küfri mûcib revâfız-ı Acem (İran Şîa mezhebinden) oldıklarını itikadâtı (inanç) ile mu’tekid (inanan) ve nisvanları (kadınları) dahi zikr olınan i’tikadât-ı batıla (sapık inançlı) ile mu’tekadât (inanılan hususlar) olub ve ehl-i islâmdan nice kimselerin ıyâllerini (kadınlar) ahz (yakalayıp) ve es üzere râfız-ı Acem’e (sapık inançlı İranlılar’a) virüb ke ve nehb-i emvâl-i müslimîn (müslümanların mallarını çalma) müstemirreleri (sürekli yaptıkları) olmağla ohavâliler aha mal ve can ve ıyhal ve nisvânlarından (çoluk çocuk, kadınlar ile emn (güvenli olarak) ve rahatları kalmayub eşkıyây-ı me (yukarıda sözü edilen Dersimlü ve Şeyh Hasanlu) ibadulerine tasallut ve istîlâları (sataşıp, bir yeri güç kullanarak çirme) müzdâd (çoğalma) olduğı mukaddemâ (önceden) der-devlet (padişaha) ihbâr olındıkda husûs-ı mezbûr (yukarıda sözü edi a’lemü-l-ulêmâ mütebahhirîn (bilginlerin en geniş bilgilisi) efdâllâi-l -müteverri’în (erdemlilerin en erdemlisi, dinin şeylere sımsıkı bağlı) bahr-ı zehhâr (coşkun deniz gibi) ulûm-ı (çeşitli bilimler) ve yenbû ‘u-l-enhâr-i (birçok bilgi kaynağı sorunları çözen) ve fetvâ ve Habis-i libâs-ı verâ’ü takvâ hâlâ Şeyhü-l-islâm ve müfti-l-enâm (şeyhislâm) olan Mevlâr HAYRAHMED idâme Allahü teâlâ fazâiluhûdan (Tanrı erdemini artırsın)istiftâ’ (fevâ isteme) olındıkda: “Sebb-i Şey Ebu Bekir ve Ömer’i halife tanımayan) ve onlara küfür edenler) ber-vechile halâs (hiç bir surette kurtuluş) olmayub bila-âmKATLOLUNURLAR” deyû iftâ (vetvâ verme) itmeleriyle mevlânâ rün-ileyhin (yukarıda adı geçen Şeyhülislâm) fetvây-ı şerîfe cibince tavâif-i merkûmenin şer’an haklarında iktizâ iden ahkâm-ı şer’iyyenin (şeriata göre) tertîb ve uygulanarak) melanet ve fezaâtlarından (hakaret ve edepsizlik (yöre) ve ve ibâdın (insanların) te’mîn ve irâhası (güvenli hatları) içün bundan akdem evâmir-i şerîfemle ol taraf ve havâllan vülât (valiler) ve hükkâm (yargıçlar) ve zâbitân ve sâirref sudûr bulan evâmir-i şerîfemle (fermanlar) me’mûr ta’yînler iken Şark Seferleri 1731’de başlayan Osmanlı-İran savaş takrîbi (yaklaşması) ile te’dîb güşmalleri (kulaklarını çalmak) sâikına ta’vîk (geçikme) ve te’hîrde kalmağla  eşkı  merkume  itdikleri  fazahâtın  (edepsizliğin)  cezâsını bulmadıklarından tekrâr şimdi cibiliyet-i habis-i âlûdlarından (yaradılışlarında bulunan) olan şekavet ve melanetlerin îka’a (hırsızlıkve hainlik yapmaya) tasaddi (kalkışma) ve Çarsancak (Akpazar) nevâhisinden (bucak) Şakakı () nâhiyesin vakt-ı zuhr  (öğle  zamanı)  da  zikr  olan  şakilerden  altı  yüz  nefer eşkiya  basub  on  bir  nefer  adamı  ve  on  yedi  nefer  adamı mecrûh  ve  nice  sıbyanı  (çocukları)  atları  ayak  altında  helâk  ve  ahali-i  nahiyenin  bi-l-cümle  nukuh  (parası)  ve  emlâk  ve  eşya  ve  haliyyisâ (kadınları)  ve  on  bir  bin yedi yüz aded koyun ve keçilerin ve üç yüz otuz re’s (baş) katır ve iki yüz elli re’s beygir ve yüz otuz merkeb ve altı yüz elli karasığır ve sâir mameleklerin (nesi varsa) nehb-i garet (yağma edip çalma) eylediklerinden ma-adâMazgirt kasabası kurbında (yakınında) vâki’ (bulunan) Haran nâm karyeyi dahi basub beş nefer adamı katl ve altı adamı dahi meruh (yaralama) ve mâ-meleklerin (neleri varsa) bi-l-cümle ihtilâs (kapıp kaçma) ve intihabât (yağma talan etme) ve bu gûne teaddî ve fesâdlarından (düşmanlık ve kötülüklerinden) ekser ahali perâkende ve perişan (öte beriye dağılma) ve bakilerinin dahi ber-vechile temekkün (yaklaşma) ve istikrâra (iyice bir yere yerleşme) mecalları kalmadığı nümâyân (belli olma)oldığın Çemişgezek Kadısı Seyyid Ahmet ve Sağman’ın Kadısı el Hâc Ömer ve Mazgird Nâibi Seyyid Hüseyin ve Pertek Nâibi Seyyid Ahmet zîde fazluhum (erdemleri artsın) başka başka arzitmeleriyle eşkiyây-ı sâlifü-l-beyânın bundan böyle kat’a (kesinlikle âmân ve zaman virilmeksizin umûmen ahz ü istîsâlleri (yakalayıp tepelemeleri) farîza-i uhde-i dîn ve devlet (üzerinde Tanrı’nın buyruğu olduğu) ve vâcibe-i zimmet-i saltanat-ı ebed-müddetimden (sonu olmayan hükümdarlığın üzerinde yapılması vacip derecesinde gerekli) olub muktezây-ı şer’i kavîm (güçlü şeriat gereği) ve levâzım-ı kıstâs-ı müstakim (ölçülü hak yol) üzere cezây-ı mâ- yılıklarının (uygun) icrâ ve tertibi aksây-ı murâr-ı hümâyûn- hüsrev-ânem (bunların cezalandırımalarını son derece arzu etmekteyim) olduğu ecilden bu emr-i mühim -idiniyyenin sizinle haberleşüb re’y-i rezîn (ihtiyatlı) üzere amel ve harekete kıyâma mübâderet (işe girişme) itmen içün Palu ve Eğin (Kemaliye) Hâkimleri ve Kiği ve Kuzcan () Beğleri dâme izzihi (büyüklükleri devam etsin) ve Çarsancak (Akpazar) Voyvodası Osman ve Kâhli (Kâhta) Sağıroğlu ve Kuruçaylı Şehsüvâr Oğlu ve Kâhi (Kâhta) voyvodası zîde kadrühüm (Onuru çoğalsın) kapuları (yanında hizmet edenler) halkı ile maiyyetine me’mûruvillen ve Çarsancak (Akpazar) ve Kâh (Kâhta) ve Kuruçay’ın (Ilıç) darb ve harbe kadi (vuruşma ve savaşma) il erleri ve Çihanbeğlü Mîr Aşireti halkı ile ma’iyyetine me’mûr ve bi emr-i müteattimin (zorunlu emir) itmâm ve esından (emri yerine getirmek) matlûb-ı hümâyûnım (padişahın isteği) olmağın imdi işbu Emr-i şerîfim (ferman) (boş bırakılmış) ile ve sûlinde (ulaşınca) Sen ki, Vizîr-i Müşharün-ileyhsin (Diyarbekir Valisi) mûmâ-ileyhim (yukarıda adları geçen yöneticiler) haberleşüb bir vat-i saat ta’yîn ve muayyen olan vakitde ale-l-gafle (bir dalgınlı getirerek) üzerlerine iki tarafdan varılmak iktizâ ider bu vechile mübşeret olınmak işi görilür ise o vechile hareket iderek eşkıyây-ı merkumenin (Dersimlü ve Şeyh Hhasanlı’lar) her ne mahalde bulunurlar ise ale-l-ittifak (hep birlikte) üzerlerine varub eğer muhârebeye tesaddî (kalkışırlarsa) liderlerse siz dahi muhârebe ve mukatele ile mukaddem (önceden) virilen fetvây-ı şerîfe mûcibinde haklarında şer’le (mahkeme lâzım gelen ahkâm-ı şer’iyyeyi (İslâm hukukı üzere) tertîb ve icrâ veşerr ü mazarratların bilâd ve ibâd (yöre ve insanlar) üzerinden def’ ve ref’e (sapık inançlı) (kaldırma) saly-ı mâlâ - (okunamadı) eyliyesin tâife-i merkume rave ilhhad üzere mahbûl bağlı bir kavm-ı leîm (aşağılık insan topluluğu oldıkları vâzıh ve zâhir (apaçık meydanda) olub bunların şer’an İ’dâmları lâzım geldüğine mukaddemâ (önce) fevây-ı şerîfe virildiğinden başka katl-i nüfus (insan öldürme) nehb-i emvâl (mal çalma, yağma etme ile sâ’î bi-l-fesâd (ortalığı birbirine katan) ve muzır-ı ibâd (insanlara zararlı) oldıkları dahi âşikâr ve bâhir (meydanda) olub vücûhle istîsâlleri (kökünü kurutma) lâzım gelmekle kahr ve tedmîrleri (yol edip tepeleme) mesûbât-ı dünyeviyye-i ve uhreviyyesi müstelzim (tarafı tarafından verilen mükâfat) olmağın bu bâbda icrây-ı levâzım dîn-i mübîn (İslâm dini) ve ihkâm-ı ahkâm (hüküm ve emirlere bağlılık) Seyyidi-l-mürseline (Peygamber) ittidâr (acele) ile ber-muktezây-ı şir’-i kavîm (güçlü şeriat gereği) haklarından îcâb iden ahkâm-ı şer yenin icrâ ve edesınâ sa’yi belîg (gereği gibi çalışma) idüb lâkin eşkıyây-ı merkumeder olmayan bî-günân (suçsuz) olanlara taarruzdan ve celb-i mâlden (rüşvet alma) be-gayet tehâşi (sakınca) ve ihtirâz olınmak (çekenme) olınmak bâbında fermân-ı âlî-şânın sâdır olmışdır BUYURULDU HÜKÜM.

Fî evâsıt-ı (10-20) rebiyü-l-ahhir

sene 1146 (Eylül 1733)

       SÂHH

       BUYURULDU

       BİR SÛRETİ: Palu Hâkimine

       BUYURULDU

       BİRSÛRETİ: Eğin (Kemaliye) Hâkimine

       BUYURULDU

       BİR SÛRETİ: Kığı Sancakbeyi’ne

       BUYURULDU

       BİR SÛRETİ: Çarsancak (Akpazar) Voyvodası Osman zîde meduhû (şan şerefi çoğalsın) Çarsancağın darb ve harbe kadir il eshâbiyle.

       BUYURULDU

       BİRSÛRETİ: Kâhlı (Kâhta)Sağır Oğluna, Kâhın harb ve da kadir il eshâbiyle

       BUYURULDU

       BİR SÛRETİ: Kuruçaylı () Şehsüvar Zade’ye Kuruçay’ darb ve harbe kadir il eshâbiyle

       BUYURULDU

       BİR SÛRETİ: Kâh (Kâhta) Voyvodası’na

       SÂHH BUYURULDU: Cihanbeğli Mir Aşiretine, aşireti halkı ile

       BİR SÛRETİ: Erzincan Serdarına.

       Belge:

BOA – Cevdet Dahiliye, No 16543