ŞEYH HASANLI, DERSİMLİ, DÜÇEKLİ VE OVACIKLI

AŞİRETLERİN CEZALANDIRILMALARI İSTEMİ

Yazı:

25 Cemaziye-l-ahir 1207 (Ocak 1793) yılı Padişah 3. Selim dönemi, sadrâzam: Melek Ahmet Paşa’dır.

O yıl, 24 Şubat 1793 NİZAM-ICEDİD denilen Avrupa usûlü ordu kuruldu, Mühendishane-i Berri Hümâyun açıldı.

Kimden:

Cemişgezek ve Çarsancak (Akpazar) ilçelerinin fukara ve reâye ve zuafa (zayıflar)nın dilekçeleri

Kime:

Divân-ı Hümâyûn’a arîza

Konu:

Cemişgezek, Çarsancak ilçeleri ahalisi, Şeyh Hasanlı, Dersimli, Düçekli ve Ovacıklı Aşiretlerin yöre ahalisine sürekli saldırmaları yüzünden can, mal, namus güvenliklerinin kalmadığı, bu aşiretlerin haklarından gelinmesi için 6 yıl önce Dîvân-ı Hümâyûn’a sundukları dilekçe üzerine gerekinin yapılmasına ilişkin Yüce Emir verildiği fakat (Ferman), çeşitli nedenler yüzünden uygulanamadığı, adı geçen aşiretler de saldırılarını artırdıkça artırdıkları, gerekenin yapılması için yüce emir verilmesi istenmektedir.

1. BELGENİN ÇEVİRİSİ:

Devletlü İnâyetlü Merhametlü SULTANIMHazretleri Sağ Olsun

Arz-hâl kulları Cemişgezek ve Çarsancak (Akpazar) kazâlarının ahali-i fukara ve reâyâ ve berâyha (tüm halk) ve zuafânın (zayıflar) arz-ı hâl-i aceze çeker-ânemizdir ki, (biz güçsüz kulların dileği) öteden berû sebb-i çihâr-ı yhar (Hz. Ebubekir, Ömer ve Osman’a küfür edenler) iden eşkiyalarından DÜÇİK ve OVACIK nâm eşkiyaları müddet-i vâfireden berû (uzun süre) aşhair (aşiretler) ile kazâ ve kuralarımıza (köylere) musallat ve emvâl ve eşya ve hayvanatımızı gasb u garet (zorla yağma yağmak) ve evlâd-ı ıyallerimizin ırzlarını hetk (kirletme) ve nice kimesnelerimizi katl (öldürme) ve envâ’-ı zülm ve teaddiyâta (çeşit çeşit baskı ve ahlaka aykırı hareketler) ictisâr (kalkışma) itmeleriyle bundan altı sene mukaddem Evaili 1787) orduy-ı hümâyûn (Nizam-ı Cedit) çıktığı esnasında Deraliyye’ye (İstanbul) gelüb iştikâ’ (şikâyet etme)eylediğimizde şaki-i merkûmûnın (yukarıda sözü edilen aşkıya) zülm ve şekavetleri (hırsızlıkları) üzerimizden men’ü def’i babında Ma’den Emîni Yusuf Paşa Hazretlerine hitâben bir kıt’a emr-i âlî (Ferman - çevirilecek 2. Belge: (1201)ısdâr olınmışiken şiddet şitâ (O günler çok kış olduğundan) takarrub ile ve sefer-i hümûyûn (Rusya ve Avusturya ile savaş edildiği) vuku’mevâni’-i adîde (birçok engenllerin çıkması) zuhûr itmekle üzerlerine varılmayub bu âna gelince tâife-i mez bhurın (Düçik ve Şeyh Hasanlı aşiretleri) tuğyanlır ve şekavetleri (taşkınlıkları ve hırsızlıkları) yevmen fe yevmen (günden gün müzdâd olub (artıkça arttı) kasaba ve kurâlarımızı (köylerimizi) basub muharebeye tasaddi (kalkışarak) ve yetmiş neferden mütecâviz (ziyade) adamlarımızı katl ve vâfir kurâ ahalileri (köy halkı) diyar-ı ahıra (baş ka yerlere) firar ve bakıyemiz (kalanlarımız) dahi esir misillü yedlerinde (tutsak gibi ellerinde) kalub el-yevm (bugün) kasaba ve kurâlarımız muhâsarada (kuşatma altında) olub emval ve eşya ve hayvanâtımız ve ırz ve namusumuz kalmayub aki-i merkumûnın (eşkiyaların) vücûd-ı habâsetleri (kötü varlığı) bu vedîü-l-berâ (tüm halk, tamının emaneti) olan fukara ve zuafâ üzerlerinden def’ olunmaz ise kasaba ve kurâ ahalileri terk-i evtan (doğup büyüdüğü yerleri bırakmak) ile perişan ve perakende olınacağı zâhir ve nümâyân (besbelli) olmağla merâhim-i aliyyelerinden mercûdır ki. (Siz merhametli padişahtan dileğimiz) Ma’den Emîni YUSUFPAŞAHazretlerine hitâben sâdır olan emr-i âlî kaydı derkenar olınub ma’lhum-ı devletleri buyurıldıkda şakı-i merkumûnın (Düçik ve Şeyh Hasanlı zülm ve şekavetlerinden tahlîs-ı cân (canımızı kurtarma) ve vücûd-ı melanetleri (lânet edilmeye değer varlıkları)ni vech-i arzdan (yer yüzünden izâlesi (yok etmek) ile vilâyetimizi tathîr (temizleyip silip süpürme) ve müceddeden vilâyetimize rağbet ve hayır duhamıza mazhar buyurılmak ve ne vechile irâde-i aliyyeleri buyurılursa ol babda emr u Ferman Devletlü İnayetlü merhametlü SULTANIM Hazretlerinindir.

BENDEGÂN(Biz kullar)

Cemişgezek ve Çarsancak (Akpazar)

Kazalarının fukara ve reayâ ve zuafâ kulları

2. BELGENİN ÇEVİRİSİ:

Yazı:

Evahil-i (I-10) Zi-l-hicce 1201 (Eylül Padişah 1. Abdülhamid dönemi, Sadrâzam: KocaYusuf Paşa’dır.

O yıl, Ekim’de Cezayirli Hasan Paşa Mısır’da âsi kölemenleri ortadan kaldırdı, 17 Ağustos’ta Rusya Osmanlı Devletine savaş açtı.

Kimden:

Evahir-i Z. sene 1201 tarihli Fermân

Kime:

Hâcegân-ı Hümâyûn’dan (Divân-ı Hümâyun ve Paşakapısı’ndan bulunan kâtiplerin şefleri) Ma’den Emini Yusuf ve Ma’den-i Hümûyun’da olan Ümerâ, Voyvoda ve zabitan’a Hüküm

Konu:

Çemişgezek ve Çarsancak ahalisinin Dîvan-ı Hümayun’a 6 yıl önce sundukları dilekçe üzerine verilen yüce Emir (Ferman) sureti ile derkenardır. 1. Dilekçe 1. Abdülhamit, 2. dilekçe de 3. Selim döneminde verilmiş, Derkenarda: Dilekçe verenlerin ellerinde mahzar ve i’lam olmadığı, bu dilekçeler “Sâde arz-ıhal olduğu, bunun doğruluk- yalan olabilmesi” bakımından verilen emirler o kadar sert değil yumuşak olduğu anlaşılmaktadır.

Evahin-i. Z. 1201 (Eylül 1787) günü VERİLENFERMAN

Hâcegân-ı Dîvân-ı Hümâyûnımdan Ma’den Emini YUSUF(Paşa) zîde mecduhu (ululuğu artsın) ve ma’den-i Hümâyûn dahilinde olan ümerâ ve Voyvoda ve sair Zabitan’a HÜKÜMKİ,

Cemişgezek kazası kurbunda (yakınında) vâki ‘ŞEY HASANLU ve DÜCER ekradı dimekle ma’rûf şekavet-pîşeler (işi gücü soygunculuk yapmak) itaatdan hurûc (çıkıp başkaldıran) ve âdet-i müstemirreleri sürekli yaptıkları) üzere ma’dene merbut kazâlarda ve etrâf havâlilirinde katl-i nüfus (insan öldürme) ve hetk-i a’râz (namus kirletme) ve gasb-emvâl-i fukara (yoksulların malını çalma) ve sair gûne fazahata (ve şenata (kütüklere) ictisâr (kalkıştıkları) eledikleri mukaddemâ lede-inhâ (önceleri ulaşan) haklarında bi-d-def’at (birçok) evâmir-i aliyye (Ferman) sâdır olmış iken ba-z-ı esbâba mebni infazı (yerine getirmek) mümkin olmadığından eşkıyây-ı merkum (Şeyh Hasanlı, Düçekliler) ferce-yâb fırsat bulma) ve mazarrat ve şekavetleri müzdâd (zarar ve ziyanları, soygunculukları arttı)olduğu tekrâr inhha olduğuna binaen mukaddemâ haklarında sâdır olan vemir-i aliye (yüce emir-ferman) nezir (birini doğru yola getirmek için korkutma, para cezası ödetme) kaydları ba’de-l-ihrâc Ekrâd-ı merkumenin mukaddemâ müteahhid (önceleri suç işlerseler ağır miktarda para ödeyeceklerine söz verip birbirlerine kefil oldukları) şurût ve nezirlerinin hilâfı (aykırı hareketleri oldukda vürûd iden (gelen) arz ve mahzardan (toplu dilekçe müsteban (anlaşılma) olduğuna ibtinâen (dayanarak) ma’den emini mûmâ ileyh (Yusuf Paşa) ma’rifeti ve hâcagân-ı Divân-ı Hümâyûnımdan cebeciler kâtibi sabık ABDİ zîde mecduhû mübâşeretiyle eşkiyây-ı merkumenin keyd ü mazarratından (hile ve zarar ziyanı) ahali ve fukarây-ı raiyyet (vergi veren halk) ve bi-l-husûs (özellikle) hademe-i Ma’den-i hümêyûn tahlîs (kurtarma) ve mukaddemâ haklarında sâdır olan evâmir-i aliyye (fermanlar) tenfîz (uygulama) olınmak babında işbu sene-i mübareke evâhir-i şa’banında mufassal ve meşrûh (ayrıntılı, açıklamalı) emr-i şerifim sâdır olmışdı bu def’a Emîn ve mübâşir-i mûmmâ illeyhümâ (Yusuf Paşa ile Abdi) tarafından gelen tahrîrâtın hulâsa-i mefhûmında (yazının özetinde anlaşılan) Ekrâd-ı şekavet-i mu’tâdın haklarından ber-vech-i muharrer (yazıldığı gibi) sâdır olan emr-i âlî mübâşir-ı mûmâ ileyh (Abdi) ile vârid olmağla (ulaşma) etrafdan ve ERGANİ MA’DENİmerbutâtından (bağlı olan yerler) elviye beğleri (sancakbeyi) ve kaza ve havâlinin voyvoda ve zabitanı ve bi-l-cümle sunuf-ı askeriyyesi isticlâb (çekmek) zımnında tahrîrât irsâl olunduğu(yazı yollandığı) ve taraf taraf üzerlerine hücum ve İ’DAM ve TEDMÎRLERİNE (idam ve tepelenmeleri) sa’y-ı mevfûr (aşırı şekilde çalışılacağı) tahrîr (yazı) ve maddeye ba’zıların me’muriyyetleri husûsı derc ve testîr (belertilmiş) ve dergâh-ı muallâm kapucıbaşılarından hâlâ darb-hâne-i âmiren emîni YUSUF dâme mecdduhû dahi takdim eylediği takrîr (rapor) kâğıdında KEBAN ve ERGANİMA’DENLERİ’ne merbut (bağlı) ÇARSANCAK (Akpazar) ve CEMİŞEZEK ve ŞİRTURUKVEKARAÇORve HERBULUT ve ÇERMİK ve EĞİL ve PALUve sair kâffe-i elviye (tüm sancaklar) ve kazâhâ (ilçeler) ümerâ (âmirler) ve voyvoda ve zabitan ve ahalileri bi-l-ittifak (hep birlikte) emîn-i mûmâ ileyhin maiyyetinde olarak eşkiyay-ı merkume üzerine hücum ve def’-işe kavet ve tuğyânlarına (soygunculuk ve taşkınlık) dikkat birle (dikkat ederek) taht-ı nizâm-i kavîye rabt (sağlam bir düzene koyma) olunmasını inhâ ve istid’â itmekle bu babda inhâ ve istid’â olunduğu vechile emr-i şerîfim tahrîri babında bi-l-fill Reîs-i Küttâbım olan SÜLEYMAN FEYZİ dâm? mecduhû i’lâm itmeğin i’lâmı mucibince Siz ki, Ma’den-i Hümâyhun dahilinde olan ümerâ ve voyvoda vesâir zâbitân-ı mûmâ ileysiz Ma’den Emini mûmâ ileyh (Yusuf Paşa) ile bi-l-ittifak (hep birlikte) def’ -i şekavet-i eşkiya (eşkiyanın soygunculuğuna son vermek) ye dikkat eylemeniz fermânım olmağın imdi Sen ki, Ma’denler emîni mûmâileyhsin eşkiyay-ı mezbûrenin (adı geçen Şeyh Hasanlı ve Düçekliler) ol havâliden def’-i tasallutları (saldırganlıklarını önlemek) matlûb-ı hümâyûnım olduğu (padişahın isteği olduğu) ve istid’â olunduğu vechile SİVAS ve DİVRİĞİ taraflarından asâkir-i mürettebe içün zahair (zahire) mübâyı’a (satın alma) ve îsâl olunmak (ulaşıtrma) için hâkim ve zâbitana hitaben yüce emir yazılması sadır olan Ferman üzerine eşkiyanın hakkından gelinmesi ma’den işçilerini eşkiya saldırısından kurtarmak ta gayret gösterilsin yapılacak işlerde kıl kadar kusur edilmemesi, ihmal ve tenbellikten sakının eşkiya makulesini himâye misillü hâllerden gayet sakınımanız bâbında. Fî Evâhil-i (1-10) zi-l-hicce sene 1201 (Eylül 1787) tarihinde. Emr u Ferman yazılmışdır Fermân sultanımındır.

Fî 25. C. sene 1207

HATT-IHÜMÂYÛN SÂHH

İŞ BU ARZ-IHALDE MEZKÛR EKRÂD EŞKİYASI (Kürd eşkiyası) HAKLARINDA Bİ-D-DEF’AT EVÂMİR-iALİYYE(ferman) SÂDIROLUBNEZRE(para ödemeye söz vermek) DAHİKAT’ OLINMIŞKENMÜTENEBBİH(uslanmak) OLMAYUB İCRÂY-IENVÂ-IŞEKAVET(türlü türlü soygun yağmacılık yapıp) VE AHALİ VE RAAYAYA ÎSAL-İHASÂRET(zarar ziyan yapmak) ÜZEREOLDUKLARINDANBAHSİLEŞİKÂYET VETEKRÂREMR-İÂLÎ SUDÛRİYLEREF’-i MEZÂLİM VETEADÎLERİ(haksızlığa son verme)BABINDA AHALİ TARAFINDAN BA-ARZ-IHAL İSTİD’ÂY-IİNÂYETOLUNUB ANCAK YEDLERİNDE İ’LÂM VE MAHZAR OLMADIĞINDAN O MAKULE SÂDEARZ-IHA-SIDK UKİZBE(doğruluk ve yalan) İHTİMALİDER-KÂROLMAĞLAFİ-L-HAKİKAEŞKİYAY-I MERKUMENİN (yukarıda sözü edilen Şeyh Hasanlı ve Dücekliler) EL-HÂLETÜHÂZİHİ(bugün) EFÂL-İNÂ-MARZİYEYE (hoşolmayan) İCTİSÂRLARI VAKİ’ İSE FUKARAY-I RAİYYET ÜZERLERİNDEN O MAKULE EŞKİYANINDEF’-İ ŞEKAVETLERİ ZİMMET OLDIĞI DERC OLINARAK EŞKIYÂY-I MERKUMENİN İZÂLE-İ ŞERR VE MAZARRATLARİYLE TE’MÎN-İBİLÂD ve İRÂHA-İ İBÂD MÛCİBOLUR HALÂTININ İSTİHSALİNE DİKKAT OLINMAKİÇÜN DİYARBEKİR VALİSİNE HİTÂBEN MÜÊKKİD HÜKÜM BUYURULDU

Fî Selh-i 29 Cemaziye-l-ahir sene 1207

Belge:

BOA – Cevdet Dahiliye, No 13821