HARPUT YÖRESİ EŞKİYALARI

Yazı:

Evasıt-ı (11-20) Rebiyü-l-evvel 1184 (Haziran 1770) yılı, Padişah 3. Mustafa dönemi, Sadrâzam: İvaz-Zâde Halil Paşa’dır. O yıl Mayıs Haziran ayında Baltıktan gelerek Akdenize giren Rus donanması Mora kıyılarına baskın yaptı, Şubat ayında Boğdan seraskeri Abdi Paşa Fokşan’da Ruslara yenildi, 5 Temmuz’da Rus donanması Çeşme’de Türk donanmasını yaktı, Sadrâzam Halil Paşa Bucak’ta Kartal mevkiinde Ruslara 1 Ağustos’ta yenildi, 6 Ağustos’ta İsmail (Romanya’da) Ruslar’ın eline geçti, 30 Ağustos’ta Kili düştü 27 Eylül’de Bender düştü, Ekim’de Akkermen Rusların eline geçti, Ruslar Kırım’a girdi, yenilgiler durmadı.

Kimden:

Harburut (Harput) Kadısı Seyyid Bilâl’dan

Kime:

Divân-ı Hümâyun’a i’lâm

Konu:

Harput Ayanı Hacı İsmail ve amcası oğlu HACIAHMED ile yörenin ünlü eşkiyasını başlarınat oplayarak, onların kötülüğünden ve baskınından canlarını kurtarmak için başka köye göçmeye çalışan Harput a’yanı Muhtarı HACIOSMANAĞA, HACIMUHAMMEDAĞA ve HACIAHMEDAĞA’ların yollarını keserek HACIAHMED ile oğlu HACIİBRAHİM’i öldürüp eşya ve paralarını yağma ettikleri.

BELGELERİN ÇEVİRİSİ

Der-i Devlet-i Makîne Arz-ı dâî-i kemîne Budır ki,

(Yüce devletinizden bu âciz kulun isteği şudur ki,)

Tarih-i i’lhamdan dört mâh (ay) mukaddem hâlha Erzurum Valisi olub Kars cânibi Serasker olan vezîr-i hasaf,ı nezîr Devletlü İnhayetlü el-Hhac -Hâfız Mustafa Hazretleri KEBANMA’DENİ’nden savb-ı mansıblarına (makam) nakl ve azîmetlerinden sonra HARBURUT(Harput) kazası ahali ve a’yanlarından olub mûkiz-i fitne ve fesâd (çıkaran) olan ÇONELİOĞULLARIİSMAİLAĞA ve ÖMERZÂDESİHACIAHMET ve yine ÖMERZÂDELER’den MEHMED ve karındaşı HACI EBU BEKİR ve KEŞŞAF ZÂDE AHMED ve ALAYBEĞİ ZÂDEÖMERve ALİAĞAZÂDEHÜSEYİNAĞA nâm kimesneler sâ’-ı bi-l-fesâd ve mütezarrır ale–l–ibâd (insanlara kötülük zarar ziyan yapan) olub hevâlarına tâbi’ (kendilerine uygun) eşkiyayı başlarına cem’ (toplayıp) ile envâ’-i dürlü fitne ve fesada şurû’ (girşime) idüb vilhayetde asıl a’yan ve a’yân zâdeleri ve umhur-ı din ve müsinn-i (yaşlı) ihtiyarlarından işbu bâıs ve arz-ı ubhudiyyet EL-HÂCOSMANAGAVEEL-HÂCAHMEDAĞA ve EL-HÂCMEHMED AGA kulları kendi hâllerinde dindar ve müstakim (doğru yolda ve mu’hin-i fukara (yoksullara yardım eden) ve reâya perver (halkı seven) olub daimha bâemr-i âlî matlûb buyurulan tekâlif- pâd-şâhi (yüce emirle padişahın isteklerini) ve ma’den-i hümâyûn hizmetlerinde bezl-i makdhur (maden hizmetini elden geldiği kadar yaptığı) eyledikleri beyne-l-ahali a’yan iken eşkıyây-ı mezbhur (yukarıda adları geçen) fırsat-yâb (fırsat bulup) olub merkumun kullarını ızrâr ve ta’cîz ile (zarara sokma, rahatsız etme) hanelerinde emin olamayub tahlis-i nefs ve ıyâl (kendi ve çoluk çocuğunun canını kurtarmak için) içün kendi kurâ (köydeki) çiftliklerine nakl ve sâkin olub işbu HACIAHMET AĞAkulları dahi 83 (1183/1769) senesine mahsûben Dİyarbekir Voyvodası HASAN EFENDİ kulları tarafından Harburut (Harput) cizyesi (gayr,i müslimlerden alınan vergi: 1. derece 4 altın 48 kuruş 2. derece 2 altın 24 kuruş, 3. derece 1 altın 12 kuruştur) cibayetini (para toplama) iltizâm idüb (üzerine alan) ma’den-i mezbûrede vekil-i emîn olan SEYYİD MEHMED EFENDİ ma’rifetiyle kazâ,i mezbure kurâlarından altı bin guruş cem’ ü tahsîl ve voyvoda-i mûmâ ileyh tarafından bazsına me’mûr çukadarı AHMED’e kazâ,i mezbhure voyvodası MUSTAFABEĞ’e vekîl-i emîn mûmân (adlı) kimesneler huzûrında teislim ve yedinden tahvîl (borc senedi) alub çukadar,ı merkum cümle müvacehesinde (önünde) meblâğ-ı mezburları ahz u kabz (teslim alma) i’tirâf eyledikten sonra merkum HACIAHMEDAĞA kulları on nefer süvari ittibâî ile çukadar-ı merkumı selâmet-i tarîk ile HOŞ karyesine giderken eşkıyây-ı mezburlar başlarına cem’ eyledikleri ittibâ ve hevadarları (kendilerine uyanlar) ve AHMED OĞLUDELİÖMER nâm şekavet-pişeyi ser-cemi’yet eyleyüb doksan beşnnefer süvari ile uğrularına çıkub kat’-ı tarîk (yol kesip) idüb merkum HACIAHMED’i ve oğlu HACIİBRAHİM’i ve hidmet-kârı ALİnâm kimesneleri bi-gayr-i hakk (suçsuz) katl ve ber-mûcib-i defter mümzâ (imzalı) at ve besat ve rahtlarını (at, kilim, ev eşyası) ve sair emvâl ve eşyaların nehb ü garet (yağma çapul) ve çukadar,ı merkumı üryhan (çırıl çıplak) ve meblâğ-ı mezbhur mâl cizyesini alenen yağma idüb eşkıyây-ı mezburların vech-i meşrûh üzere eyledikleri fesâd ve tuğyanları (yaptıkları kötülük ve taşkınlıklar) ve bi-gayr-i hakk katl olınan müteveffây-ı merkumların (ölenlerin) mazlûm ve magdûriyyetleri (haksızlığı uğramalar) cümle ahali-i kazâ (tüm ilçe halkı) meclis-i şer’a (mahkemeye) haber virdiklerinden başka bu fakirin (Harput kadısı) dahi ilm-i muhit (bilsi olmakla) hasbete-n - lillahü-l-müteâl (Allah rızası için) husus-ı mezbûrın ihkâk-ı hakk ve icrâ içün (bir hakkı yargılama sonucu kanıtlama) Der-i Aliyye’den (İstanbul) turnacıbaşı ağa kulları mübâşir (görevli) ta’yin ve halâ zîr-i hükümet-i aliyyelerinde oldığı vezîr-i müşârün ileyh hazretlerine hitâben bir kıt’a müekkid (uyarıcı) emr,i celilü-ş-şân ısdâr ve sadaka ve ihsan buyurulmak ricâsına evvelki vâki’ hâl hasbeten -lillâhü -l-müteâl pâye-i serîr,i a’lhaya arz u i’lâm olındı. Baki emr u Fermân hazret-i men lehü-l-emrin ihsânındır.

Tahrîren fi-l-evâsıt-ı şehr-i Rebiyyü-l-evvel senete râbi’ ve semânîn ve miete ve elf.

Evhesıt-ı (11-20) Rebiyyü-l-evvel 1184 (Haziran 1770) yılı.

Harput Kadısı Seyyid Bilâl

Yukarıdaki İ’LAMdoğrultusunda bölge kasabalarından üç mahkeme (birisi Mazgirt diğer ikisini okuyamadım) birlikte Divân,ı Hümâyûna sundukları i’lamlarında: öldürülenlerin hal ve tavırlarının çok iyi yöre için yararlı insanlar olduğu, öldürenler ise bozguncu, tüm amaçları insanlara zarar yapmak ellerinde olanı çeşit yollara baş vurarak ellerinden almak, kısıcası buy aptıkları eşkiyalık olduğu,b uy aptıklarını haklı göstermek için güyâ bu öldürülenler halktan kanunsuz vergi toplandıkları, Erzurum valisine halkı cezalattıklarını iddia etmektedirler.

XXX

Harburut (Harput) a’yanından CÜNELİOĞLUİSMAİLve ammi-zâdesi HACIAHMED ve MUHAMMED ve ALAYBEĞİOĞLUÖMERve KEŞŞAFOĞLUAHMEDnâm kimesneler hevhadarları olan şekavet-pîşeler (işigücü yağma soygunculuk) ile gûna ghun fesâdata der-kâr (belli) oldıklarından başka memleketin a’yan ve cümlenin muhtarı olan HACIOSMANAĞAve HACIMEHMEDAĞAnâmân kimesneler anlerin şerrinden masûn ve me’mhun (korunma, güvenli) olmak içün nefs-i Harburut’da (Harput) ikamet idemeyüb çiftlikleri olan mahalle nakl ve îvha (taşınıp yerleşme) üzere oldukların mârü-z-zikr eşkıyâ (yukarıda adları bildirilen eşkiya) haber aldıklarında esnây,ı râhda (yolda) önlerine çıkub markum HACIÖSMANAGAve oğlu İBRAHİM’i ve Harburut’dan mâl-i cizye olmak üzere altı bin guruş olmak üzere altı binguruşakçe ile Diyarbekir voyvodası tarafına azimet iden kimesneyi katl ve mhal,ı cizye ve sâir emval ve eşya ve raht ve besâtların nnehb-i garet (yağma) yağma eylediklerini setr için (örtmek) kendilerinin hâllerini ve maktûlânın sû’-i hâllerini havi ba’z,ı mahallerden Dersaadet’e (İstanbul)i’lâm ahz ve isâl (alıp yollama) itmeleriyle müfsidûn-ı mezburûnın kelâmları ifk ü iftirâye mebni ve kendi melanetlerini setr içün olub husûs-ı mezbhurm ma’rifetşer’le (mahkeme) rû’yet olınmak içün Dersaadet’den (İstanbul) bir mütehayyiz (ileri gelen)Turnacıbaşı mübâşir ta’yin ve irsâl,i birle (yollanarak)Erzurum valisine hitâben emr,i şerîf ısdâr ve inâyet buyurulmasın Harburut Nâibi i’lâmında ve civarında vâki’ ma’lûme-l-esâmi üç kazâ nâibleri Mazgirt, sağman, pertek ale-l-iştirak (birlikte) bir kıt’a i’lâmlarında tahrir iderler.

DERKENÂR: BUNDAN AKDEM TA’YIN OLINAN TURNACIBAŞI MA’RİFETİ VE MA’RİFET-İ ŞER’-İ HUSUS-I MERKUM RU’YET OLINMAK İÇÜN MÜŞARÜN İLEYHE HİTÂBENHÜKÜM BUYURULDU

24 Muharrem 1185 (Nisan 1771)

Belge:

BOA – Cevdet Adliye, No 1640, 3 adet belge