KARACA AHMET SULTAN KÜLTÜRÜNÜ YAŞATMA VE TANITMA DERNEĞİ

Bugün yaşanan toplumsal gelişmeleri anlayabilmemiz ve bu gelişmelerin yarattığı sorunlar için çözümler üretebilmemiz, ancak bu gelişmelerin geçmişini doğru bir şekilde anlayabilmekle olanaklıdır. Bizim bu araştırmamız böyle bir anlama çabasının sonucu olarak görülmelidir. Alevilik konusunun çoğu zaman farklı görüş sahiplerinin yayınlarıyla ve subjektif çalışmalarla ortaya konulması bu konuda alan çalışmaları yapılmasının önemini göstermektedir. Ancak bilimsel yöntem doğrultusunda gerçekleştirilecek alan çalışmaları ile Alevilik ve onunla ilintili diğer konuları doğru bir şekilde analiz etmek sözkonusu olacaktır. Bu araştırma boyunca, hem birçok kütüphanede gerçekleştirilmiş ve yurtdışından sağlanmış kapsamlı kaynak taraması faaliyeti, hem de büyük kentlerde ve Anadolu’daki kırsal yerleşim alanlarında gerçekleştirilen alan çalışması birarada yürütülmüştür. Alevilik ve Dedelik kurumu hakkında yerli ve yabancı kaynaklarda kabul görmüş ve alan çalışmalarında da gözlemlediğimiz bilgilerin titiz bir şekilde kullanımına çalışılmıştır. Aleviliği anlamanın en önemli anahtar kurumlarından Dedelik kurumunun bugün artık geçmişteki konumundan daha farklı bir konumda bulunduğu saptamasından hareketle Dedeler araştırmamıza temel oluşturmuşlardır. Onları doğru bir şekilde anlayabilmek için farklı ocaklardan Dedeler ile görüşülmüş, sağlıklı bilgi alınabilecek bütün samimi ortamlarda bulunulmaya çalışılmıştır. Dedelerin referans sistemini büyük ölçüde sözlü geleneğin oluşturması zaman zaman alan çalışmasında zorluklara neden olmakla birlikte, köken olarak aynı topluluğa mensup olmamız önemli avantajlar sağlamıştır. Bu kolaylıklar hem daha fazla veri toplayabilmemizi hem de bu verilere çok daha hızlı ulaşabilmemizi sağlamıştır.

Bu tez çalışması ülkemiz inanç yapılanması bakımından büyük önem taşıyan Alevilik konusunu ele almaktadır. Bu konu ele alınırken Cumhuriyetin kurulması sonrasında yaşanan toplumsal değişim süreci çerçevesinde yaşanan farklılaşmalar, Aleviliğin geleneksel olarak en önemli kurumu olan Dedelik kurumu ekseninde sergilenmeye çalışılmıştır. Öncelikle Alevilik, değişim olgusu ve Dedelik kurumu üzerine elde edilen en son yazılı kaynaklara ve alan verilerine dayanılarak bilgiler sunulmuştur. Daha sonra ise bulguların değerlendirilmesine geçilmiştir. Bulgular bu kurumun temsilcileri olan ve Aleviliği günümüze taşıyan Dedeler üzerinde gerçekleştirilmiş alan çalışmamızın verilerinin değerlendirilmesine dayanmaktadır. Araştırmaya Dedelik kurumu ve Aleviliğin değiştiği düşüncesinden yola çıkılmış ve bulgular bölümünde sunulan verilerle de bu değişme sürecine ilişkin ayrıntılar tablolar ve analizleri ile ortaya konulmuştur. Yine bu değişim süreci verilmeye çalışılırken Dedelik kurumuna ilişkin ayrıntılar da sunulmuştur. Ekler bölümünde ise alanda uygulanan görüşme formunun yanısıra, Alevi Ocakları’na ilişkin kapsamlı bir liste ve Dedelik Kurumuna ilişkin yazılı ve görsel belgeler verilmiştir.

Aslında bu çalışma üç yıl önce yayınlanacaktı. Ancak bu tezin kabulünden sonra Kazakistan’ın Çimkent Oblastına bağlı Türkistan şehrinde bulunan Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi’nde göreve başladım. Bu nedenle yayınlanması gecikti. Yaklaşık üç yıldır Kazakistan ve Kırgızistan başta olmak üzere Orta Asya’da araştırmalarda bulunuyorum. Daha önce Anadolu’da gerçekleştirdiğim araştırmalarımı tamamlayıcı birçok yeni veriye ulaştım. Sovyet döneminde yayınlanmış Rusça kaynaklardaki daha önce Türkiye’de yayınlanmamış ve yararlanılmamış makaleleri çevirterek onlardaki bilgileri de inceleme olanağım oldu. Özellikle Dedelik kurumu ile bağlantılı olmak üzere kamlık/şamanlık/baksılık kurumları hakkında önemli bilgiler topladım. İleride bu konudaki çalışmalarımın da tamamlandıktan sonra yayınlanacağını burada belirtmekte yarar görüyorum.

Çalışmalarım sırasında bana yardımcı olan hepsinin adlarını sayamadığım Cemevi, Dernek, Vakıf vb. kurumlara özellikle de 1997 - 2000 dönemi Şahkulu Sultan Külliyesi Vakfı yöneticileri ve çalışanlarına, Garip Dede Cem Kültür Merkezi yöneticilerine, Yenibosna Cemevi yöneticilerine, Karaca Ahmet Sultan Dergahı yöneticilerine, Erikli Baba Dergahı yöneticilerine, C.E.M. Vakfı yöneticilerine, Gazi Cemevi yöneticilerine, Ankara Hacı Bektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı yöneticilerine, Kartal Cemevi Vakfı yöneticilerine, Gaziantep Hacı Bektaş Veli Derneği yöneticilerine, Almanya’da bulunan Mannheim Alevi Kültür Merkezi yöneticilerine teşekkür etmek istiyorum.

Yine kaynak araştırmalarım sırasında İstanbul Beyazıt Devlet Kütüphanesi görevlilerine ve özellikle de Muharrem İnan Bey’e, İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi görevlilerine, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Kitaplığı görevlilerine, İstanbul Teknik Üniversitesi TMDK Kütüphanesi görevlilerine, İstanbul Orient Instıtute DMG Kitaplığı yetkililerine ve özellikle de orada görevli oldukları sırada yardımlarını esirgemeyen Karin Vorhoff ve Markus Dressler’e teşekkürü bir borç bilirim.

Bu çalışmanın bütün aşamalarında yardımcı olan dostlarım Müslüm Güler ve kendi kişisel kitaplığının yanısıra Fırat Üniversitesi kitaplığındaki taramalarından ve alan bilgilerinden yararlandığım Sosyolog Ali Aktaş’a, yardımları ve önerilerinden dolayı Prof. Dr. Ahmet Yaşar Ocak ve Yrd. Doç. Dr. Necdet Subaşı’na, Harvard ve Boston Üniversiteleri kitaplıklarından gerekli kaynakları bana sağlayan, önerilerde bulunan dostlarım Aykan Erdemir ve Ayfer Stump’a, Kültür Bakanlığı’nın değerli Halkbilimcileri Gülağ Öz ve Piri Er’e, Gazeteci-yazar Murat Küçük’e, Paris Üniversitesi’nden Elise Massicard’a teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim. Ayrıca yüksek lisans ve doktora öğrenimim sırasında beni yardımlarıyla hep destekleyen danışmanım Prof. Dr. Murat Özyüksel ve hocam Prof. Dr. Toktamış Ateş’e de teşekkür ederim. Bu çalışmamız sırasında konumuzu oluşturan Dedelerimizin yardımlarından ötürü onlara da teşekkür etmek istiyorum.

Şüphesiz burada en büyük minnettarlığı bugüne kadar beni bütün çalışmalarımda desteklemiş bulunan anneme ve babama borçlu olduğumu özellikle belirtmeliyim.

Türkistan - 2004

Yrd. Doç. Dr. Ali YAMAN